Lepiej być ogonem lwów niż głową lisów.
Do tej semickiej mądrości jeszcze wrócę, to będzie główny temat rozważania, a dzisiaj przyjrzyjmy się kolejnemu zwierzęciu, które pojawia się w Ewangelii. W tym tygodniu dużo tych zwierząt było. Tym razem występuje lis.
Gdy Jezus został ostrzeżony: „Wyjdź i uchodź stąd, bo Herod chce Cię zabić”, odpowiada: „Idźcie i powiedzcie temu lisowi”. Tutaj ciąg dalszy.
Jezus nazywa Heroda lisem. Najpierw powiem, jak to wygląda obecnie w języku polskim, żebyśmy nie popełniali błędu przenoszenia naszego sposobu postrzegania na czasy biblijne.
W języku polskim mówimy bardzo często „szczwany lis”, czyli taki ktoś, kto jest cwaniaczkiem, kombinuje, jest chytry, zawsze potrafi się zakręcić.
Najpierw powiem, skąd w ogóle wzięło się to powiedzenie. Gdy dawniej urządzano polowania, to taki lis, któremu udało się uciec, po jakimś czasie był nazywany właśnie szczwanym lisem. Po raz kolejny udało mu się uciec podczas polowania i on już wiedział, gdzie można się schować, w jaki sposób uciekać. Nazywano go właśnie szczwanym lisem.
Dzisiaj określenia „szczwany lis” używamy na dwa sposoby. Często mówimy, że ktoś jest manipulatorem, cwaniakiem. To jest taki szczwany lis od strony negatywnej. Ale czasami się zdarza, że ktoś mówi od strony pozytywnej: „On to jest szczwany lis! Zobaczmy, udało mu się coś tam załatwić, wynegocjować coś więcej”. Więc to określenie może czasami przyjmować takie pozytywne znaczenie w języku polskim, być jakąś pochwałą dla kogoś.
Natomiast w odniesieniu do Ewangelii, do czasów Jezusa i do Jego powiedzenia, kiedy nazwał Heroda lisem, tam nie było żadnej pochwały dla jakiejś zaradności Heroda.
W Starym Testamencie lis zawsze występował w takim negatywnym skojarzeniu. Czy fałszywi prorocy byli nazywani lisami, czy lisy, które niszczyły winnice. Nawet jest jeden fragment, gdzie prześmiewczo mówiono, że lisy byłyby w stanie zburzyć mur, który odbudowywano w Jerozolimie.
Ten lis zawsze oznaczał człowieka takiego małostkowego, chytrego, człowieka, byśmy powiedzieli, bez zasad.
Żeby to może lepiej zrozumieć, lis był zawsze przedstawiany w kontraście do lwa. Wyobraźmy sobie cechy lwa i cechy lisa. Tak jak lwa kojarzono z władzą, z siłą, z mocą, tak lisa właśnie uważano za takiego człowieka małego, jakiegoś drobnego cwaniaczka, człowieka pozbawionego zasad.
W takim kontekście Jezus mówi właśnie o Herodzie.
Teraz przejdźmy już do tematu głównego i tego powiedzenia: „Lepiej być ogonem lwów niż głową lisów”[1].
To jest określenie, które znalazłem, dosłowny cytat z II wieku po Chrystusie, ale najprawdopodobniej za czasów Jezusa już to powiedzenie funkcjonowało.
Co to oznacza?
Ogon lwów, czyli przechodzimy do lwa: człowiek dobry, silny, szlachetny. Nawet można być na końcu, ogonem, czyli po prostu najmniejszym z tych wszystkich ludzi dobrych, szlachetnych.
A z drugiej strony człowiek, który jest głową lisów, czyli jest szefem tych wszystkich cwaniaczków, kombinatorów, ludzi żyjących bez zasad.
Teraz w tym kontekście zobaczmy, czy lepiej być w tej jednej grupie, nawet gdzieś na końcu, czy w tej grupie drugiej.
W tym kontekście możemy rozważać dzisiejszy fragment biblijny, gdzie Pan Jezus nazywa Heroda lisem, czyli właśnie takim człowiekiem małostkowym, który przecież był królem, który przewodził innym, szykował intrygę, chciał zabić Jezusa, czyli musiał mieć współpracowników.
Teraz, w której grupie się odnajdujesz albo może do której grupy pretendujesz?
Do tych ludzi z zasadami moralnymi, do tych ludzi, którzy gdzieś podnoszą innych, którzy starają się żyć zgodnie z przykazaniami, zgodnie z sumieniem?
Czy bardziej się odnajdujesz w tej grupie cwaniaczków, kombinatorów, ludzi, którzy żyją tylko, że tak powiem, po światowemu, potrafią się odnajdować w różnych konszachtach, są takimi szczwanymi lisami, tak bym nazwał.
Niech to pytanie pozostanie nam na dzisiaj.
Do której grupy pretendujemy? Żeby być chociaż tym ogonem lwów czy głową lisów?
[1] Rabbi Matja ben Charasz (II wiek po Chrystusie), „Lepiej być ogonem lwów niż głową lisów”, Pirke Awot (Sentencje Ojców), 4,15 (w niektórych wydaniach 4,20). Źródło: Sefaria – Pirkei Avot 4,15. ↩